التخطي إلى المحتوى الرئيسي

لێپێچینه‌وه‌ له‌كلتوورێكی سیاسی


خالد سلێمان‌
5/3/2012

پێش چه‌ند ساڵێك نووسه‌رو رۆشنبیری لوبنانی حازم ساغیه‌ له‌كتێبێكدا به‌ناونیشانی (ئه‌مه‌ به‌سه‌رهات نییه‌) له‌ڕێگای ره‌خنه‌گرتن له‌به‌سه‌رهاتی خۆیه‌وه‌ له‌ناو بزووتنه‌وه‌و حزبه‌ سیاسییه‌كانی ناو مه‌شهه‌دی سیاسی شه‌سته‌كان و حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو له‌دنیای عه‌ره‌بدا, ده‌چێته‌ ناو بابه‌تێكی گرنگه‌وه‌, ئه‌ویش لێپێچینه‌وه‌یه‌ له‌نه‌وه‌یه‌كی ته‌واو به‌رامبه‌ر ئه‌و دۆخه‌ ناله‌باره‌ سیاسییه‌ی وڵاتانی عه‌ره‌بی گرته‌وه‌و بووه‌هۆی كۆمه‌ڵێ دامه‌زراندنی سیستمی سته‌مكاری هه‌تا بڵێی دڵڕه‌ق.
ساغیه‌, له‌ڕێگای گێڕانه‌وه‌یه‌كی رۆمان ئامێزدا, به‌سه‌رهاتی گه‌نجێك ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌دوای تێپه‌ڕبوون به‌ناو حزبی به‌عس و حزبی (نه‌ته‌وه‌یی كۆمه‌ڵایه‌تی)و شیوعی و بزووتنه‌وه‌ی سیاسی تردا, خۆی له‌باوه‌شی شۆڕشی ئێرانیدا ده‌بینێته‌وه‌. به‌ڵام هه‌ر زوو ئه‌و به‌ره‌یه‌ش به‌جێده‌هێڵێت و ده‌بێته‌ تاكێكی لیبراڵ و ئیتر له‌و كاته‌وه‌ ساغیه‌ ده‌كه‌وێته‌ ره‌خنه‌گرتن له‌دۆخێكی سیاسی باو, له‌زۆر شوێنیشدا ناوی لێده‌نێت سه‌رئێشه‌ی دنیای عه‌ره‌ب.
ده‌توانین بڵێین, ئه‌و ده‌رگایه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن ساغیه‌و چه‌ند رۆشنبیرێكی تری به‌سه‌ر ره‌خنه‌گرتن له‌دۆخی باوی سته‌مكاری عه‌ره‌بیدا كرایه‌وه‌, تا سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ ناڕه‌زاییه‌كانی سوریا له‌دوای مردنی (حافظ الأسد) ساڵی 2000 به‌ناونیشانی (به‌هاری دیمه‌شق)و هه‌روه‌ها بزووتنه‌وه‌یه‌كی تری هاوشێوه‌ له‌میسر له‌ژێر ناونیشانی جیاوازدا, ده‌رگای كه‌مینه‌یه‌ك بوو به‌كرێگیراوی ئیمپریالیزم و زایۆنیزم داده‌نرا، به‌ڵام له‌و چركه‌یه‌ی جه‌سته‌ سووتاوه‌كه‌ی (محه‌مه‌د بوعه‌زیزی) له‌تونس دۆخه‌ باوه‌كه‌ی سته‌مكاری له‌دنیای عه‌ره‌بدا ته‌قانده‌وه‌, ده‌رگای پێداچوونه‌وه‌ به‌نه‌وه‌ی شه‌سته‌كان و حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو, یان با بڵێین لێپێچینه‌وه‌ له‌و نه‌وه‌یه‌و رۆڵی له‌(نێره‌) بوونی سته‌مكاریدا له‌نیای عه‌ره‌بدا كرده‌وه‌و كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ وه‌ك حازم ساغیه‌ بڵێین (ئه‌مه‌ به‌سه‌رهات نه‌بوو), به‌ڵكو دنیایه‌كی به‌یه‌كداچوو بوو؛ بێده‌نگی به‌رامبه‌ر سته‌م تیایدا, حاكمی ره‌ها بوو.
به‌كورتیه‌كه‌ی, ئێستا له‌گه‌ڵ كۆتایی پێهێنانی رژێمه‌كانی بن عه‌لی و موباره‌ك و قه‌زافی و عه‌لی عه‌بدوڵلا ساڵح و به‌شار الأسد -ئه‌م دوایی له‌چركه‌ی گیاندانیدا مێژووی سته‌مكاری خۆی له‌گه‌ڕه‌كی (بابا عه‌مر)دا به‌رجه‌سته‌ وه‌ك دوا دیارده‌ی دڵڕه‌قی به‌رجه‌سته‌ ده‌كات- كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ لێپێچینه‌وه‌یه‌كی مێژوویی له‌گه‌ڵ ئه‌و نه‌وه‌ بێده‌نگه‌دا بكرێت كه‌بۆ ماوه‌یه‌كی دوورودرێژ ئازادی و مافه‌كانی مرۆڤ و پره‌نسیپه‌كانی كۆمه‌ڵگای دیموكراسی كردبووه‌ قوربانی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا.
بێده‌نگ بوونی نه‌وه‌یه‌كی ته‌واو له‌سه‌ر سته‌م و دیكتاتۆریه‌تێكی تاكڕه‌ویانه‌, ته‌نها به‌وه‌ لێكنادرێته‌وه‌ كه‌بێ هه‌ڵوێستی بووه‌ له‌ئاست ئه‌و دۆخه‌ باوه‌دا كه‌بۆ ماوه‌ی نیو سه‌ده‌ درێژه‌ی كێشا, به‌ڵكو وه‌ك كلتوورێكی سیاسی ته‌ماشا ده‌كرێت كه‌كاریگه‌ریی به‌سه‌ر داهاتووشه‌وه‌ ده‌بێت، چونكه‌ له‌بێده‌نگی له‌ئاست دڵڕه‌قیدا له‌وه‌دا نه‌ما وه‌ك هه‌ڵوێستی نوخبه‌یه‌ك له‌قۆناغێكدا ته‌ماشا بكرێت, به‌ڵكو وه‌ك حاڵه‌تێكی دامه‌زراو ده‌بینرێت له‌كلتووری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیشدا بووه‌ته‌ ره‌فتارو بیركردنه‌وه‌ی رۆژانه‌. بۆیه‌ ره‌خنه‌ له‌بێده‌نگی ئه‌و نه‌وه‌یه‌ له‌هیچ حاڵه‌تێكدا جیاناكرێته‌وه‌ له‌هه‌ڵوێست له‌سته‌مكاری.
سەرچاوە: 

تعليقات

المشاركات الشائعة من هذه المدونة

أزمة المياه تهدّد الشرق الأوسط.. والعراق على الخط الأحمر

خالد سليمان  يشير مدير المعهد العلمي للبيئة في جامعة جنيف مارتن بينيستون إلى ذوبان شبه كلي لثلوج جبال الألب نهاية القرن الحالي، حيث لا يبقى سوى القليل منه في الأعالي. يعود سبب ذوبان هذه الثلوج التي تغذي أنهار (راين، دانوب، بو، رون) ويعتمدها ١٦٠ مليون نسمة في غالبية أنحاء أوروبا للزراعة والنقل والطاقة والغذاء، إلى التغيير المناخي وارتفاع درجات حرارة الأرض، ناهيك عن الازدياد السكاني حيث تشير الإحصائيات المتوقعة إلى وصول نسبة سكان المعمورة إلى ١٠ ملايين نهاية هذا القرن.  كانت هذه الصورة بداية لمؤتمر دولي بعنوان “السلام الأزرق” حول دور المياه في السلام والتنمية المستدامة في الشرق الأوسط نظمه Stratigic Foresight Group وجامعة جنيف بالتعاون مع وكالة سويسرا للتنمة والتعاون الاسبوع الثاني من شهر أكتوبر ٢٠١٥. 

مەرگی زانستە مرۆییەکان

خالید سلێمان   لەناوەڕاستی هەشتاکانی سەدەی ڕابوردوودا توێژەرو بیرمەندی بەریتانی ستیڤن ڕۆز و چەند توێژەرو بیرمەندێکی کەنەدی و ئەمریکی کتێبێکیان بەناونیشانی (زیندەناسی و ئایدیۆلۆژیاو سروشتی مرۆڤایەتی) بڵاوکردەوەو لە کاتی خۆیدا دیبەیتێکی فراوانی لە نێوان دەستەبژێری سیاسی و ئەکادیمی و زانستی ئەوروپاو ئەمریکادا دروست کرد. هۆکاری ئەو دیبەیتەش ئەوەبوو کە نووسەرانی کتێبەکە لەگەڵ ئەوەی وڵامی ئەو ڕەوتە زانستیەیان دایەوە کە پێیان وابوو مەسەلەی ژیریی لای مرۆڤ پەیوەستە بە پێکهاتەی جینەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕەخنەیەکی ڕاستەوخۆ بوو دژی سیاسەتی سەرۆکی ئەمریکا رۆناڵد ڕیگن و سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا مارگرێت تاتشەر، چونکە لە سیاساتی گشتیدا پاڵپشتی ئەو ڕەوتە زانسیتیەیان دەکرد کە جیاوازیە کۆمەڵایەتیەکان دەگەڕێنێتەوە بۆ جیاوازی لە پێکهاتەی "جینی" و هۆکارە ئابووری و سیاسی و ئایدیۆلۆژیەکانیان پشت گوێ دەخست.   ساڵی ١٩٥٩ زانای فیزیاو ڕۆماننووسی بەریتانی چارلز پێرسی سنۆ لە وانەیەکدا لە زانکۆی (کامبرێدج)، هێڕشێکی توند دەکاتە سەر زانستە مرۆییەکان و بەشێوەیەک وەسفیان دەکات کە هیچ پێشکەش مرۆڤایەتی ناکەن...

التاريخ المُهمّش للتغيّر المناخي: الاستعمار أولاً ثم الثورة الصناعيّة

خالد سليمان   لو تكّلمت السلاحف النهرية العملاقة في حوض نهر الأمازون عن سرقة بيوضها، لو نطقت النباتات في جزر الكاريبي وعبرت عن تعرضها للإبادة البيئية، ولو غنّى طيرا البطريق الكبير في الشمال الأطلسي والدودو في جزر المحيط الهندي وتحدثا عن حكايات انقراضهما على يد الأوروبيين، لحصلنا على رواية مختلفة عما نقرأه اليوم عن الغزو الأوروبي للعالم نهاية القرن الخامس عشر وبداية السادس عشر. رواية عنوانها “الاستعمار”، تكشف تاريخاً عما يتداول عن بداية التغيّر المناخيّ وتدمير البيئة.